Wednesday, November 23, 2011

Jorge Luis Borges - Shkrimi i Zotit

Kushtuar Ema Risso Plateros


Burgu është i thellë dhe prej guri, ndërsa forma e tij si ajo e një gjysmërruzulli pothuajse të përsosur, sepse dyshemeja (edhe ajo prej guri) është pak më i vogël se nje rreth më i madh, gjë që në njëfarë mënyre i bën më të rënda ndjenjat e shtypjes dhe të hapësirës. Një mur e pret në mes. Muri, mëgjithëse shumë i lartë, nuk e prek qemerin. Nga njëra anë jam unë, Cinakani, magjistari i piramidës Qaholom, të cilën e dogji Pedro de Alvarado; nga ana tjetër është një jaguar, i cili mat me hapa të padukshëm kohën dhe hapësirën e burgut. Ngjitur me tokën, një dritare e gjatë me hekura pret murin qëndror. Në orën pa hije, lart hapet një kapanxhë dhe një rojtar burgu i rrëgjuar nga vitet lëviz një çikrik hekuri dhe na zbret, me anë të një litari, enë me ujë dhe copa mishi. Drita hyn nga qemeri, në këtë çast unë mund të shoh jaguarin.
E kam harruar numërimin e viteve duke u dergjur në errësirë. Unë, që dikur isha i ri dhe mund të ecja nëpër këtë burg, nuk bëj gjë tjetër veçse pres, në pozicionin e vdekjes sime, fundin që më kanë caktuar perënditë. Me thikën e thellë prej guri kam hapur gjoksin e viktimave dhe tani nuk do të kisha mundësi të ngrihesha nga pluhuri, veç me magji.
Nje ditë para se t'i vinin zjarrin Piramidës, Njerëzit që zbritën nga kuaj të lartë më torturuan me shufra hekuri të skuqura që të tregoja vendin ku ishte fshehur thesari. Përpara syve të mi, rrëzuan përdhe portretin e Zotit, por ky nuk më braktisi dhe unë ngela gojëmbyllur mes torturave. Më shqyen, më copëtuan, ma shtrembëruan trupin dhe më në fund erdha në vete në këtë burg, të cilin nuk do ta lë më në jetën time njerëzore.
I shtyrë nga nevoja për të bërë diçka, për ta mbushur në njëfarë mënyre kohën, desha të kujtoja, në hijen time, të gjitha ato që dija. Harxhova netë të tëra për të kujtuar rendin dhe numrin e disa gjarprinjve prej guri ose formën e një bime mjekësore. Kështu kalova duke fshirë vitet, kështu shtira në dorë gjithçka ishte imja. Një natë ndjeva që po i afrohesh anjë kujtimi të dashur. Para se të shikojë detin, udhëtari ndjen gjakun që i lëviz me shpejtësi. Disa orë më vonë, fillova ta përshquaja kujtimin, ishte një nga zakonet e Zotit. Ky, duke e parashikuar që në fund të kohërave do të ndodhnin shumë fatkeqësi dhe shkatërrime, në ditën e parë të Krijimit shkroi një vend magjik, të aftë për të shmangur ato të këqija. E shkroi në atë mënyrë që të arrinte deri në brezat më të largët dhe të mos kishte të bënte me rastin. Askush nuk e di se në çfarë vendi e ka shkruar as me çfarë shkronjash, por dihet që vazhdon, e fshehtë, dhe që do ta lexojë një njeri i zgjedhur. Mendova se. si gjithmonë, ishim në fund të kohrave dhe se fati im si prifti i fundit i Zotit më rezervonte mua të drejtën e posaçme ta lexoja atë shkrim. Fakti që më rrethonte burgu nuk më ndalonte ta shpresoja një gjë të tillë, ndoshta unë e kisha parë mijëra herë mbishkrimin në Qaholom dhe nuk duhej veç ta kujtoja.
Ky mendim më gjallëroi dhe pastaj më dha një lloj marramendjeje. Brenda caqeve tokësore gjenden forma të lashta, forma që nuk prishen kurrë dhe të përjetshme. çdonjëra prej tyre mund të ishte simboli që kërkoja. Një mal mund të ishte fjala e Zotit, ose një lumë ose një perandori ose format e yjeve. Por gjatë shekujve malet sheshohen, ndërsa rrjedha e një lumi e ka zakon të ndryshojë, perandoritë njohin ndryshime dhe fama e yjeve po ashtu. Në kupën qiellore ndodhin ndryshime. Mali dhe ylli janë njerëz të veçantë dhe njerëzit janë jetëshkurtër. Kërkova diçka më të qëndrueshme, më të pacënueshme. Mendova për vazhdimësinë e drithërave, të kullotave, të zogjve, të njerëzve. Ndoshta në fytyrën time ishte shkruar magjia, ndoshta unë vetë isha qëllimi i kërkimit tim. Isha në këtë ankth kur kujtova që jaguari ishte një nga shëmbëlltyrat e Zotit.
Atëherë shpirtin tim e mbuloi mëshira. Përfytyrova mëngjesin e parë të kohës. Përfytyrova Zotin tim duke i dhënë mesazhin lëkurës së gjallë të jaguarëve, të cilët do të dashuroheshin dhe do të lindnin pa pushim, nëpër shpella, nëpër kallamishtem në ishuj, me qëllim që njerëzit e fundit ta merrnin mesazhin. Përfytyrova rrjetën për tigra, labirintin e ngrohtë të tigrave, që përhapte tmerr nëpr livadhe dhe në mes të kopeve sepse vazhdonte të ishte një vizatim. Në qelinë tjetër ishte një jaguar. Duke iu afruar atij dallova pohimin e hamendjes sime dhe miratimin e fshehtë.
Vite të tëra i kushtova përhapjes dhe figurave të njollave mbi lëkurë. çdo ditë e padukshme më jepte një çast drite dhe kështu munda të ngulisja në mendjen time format e zeza që mbulonin qimet e verdha. Disa kishin brenda pika, disa të tjera formonin vija tërthore në pjesën e brendshme të shputave; disa në formë unazore, përsëriteshin. Ndoshta ishin një tingull i njëjtë ose një fjalë e njëjtë. Shumë i kishin buzët anësore të kuqe.
Nuk do të flas për lodhjen e punës sime. Shpesh i bërtisja qemerit sepse ishte epamundur ta lexoja atë text. Pak e nga pak enigma e vërtetë me të cilën po merresha më shqetësonte më pak se enigma e përgjithshme e një vendimi të shkruar nga një Zot. çfarë lloj vendimi - pyeta me vete - do të krijonte një mendje të pakufizuar? Solla ndër mend që edhe në gjuhët njerëzore nuk ka fjali që të mos përfshijë tërë gjithësinë. të thuash tigri është njësoj sikur të thuash tigrat që e pollën, drerët dhe breshkat që ka gëlltitur, kullotën në të cilën janë ushqyer drerët, tokën që nëna e kullot, qiellin që i dha dritë tokës. Solla ndër mend që në të folmen e një Zoti çdo fjalë  duhet të formulojë këtë bashkëlidhje të pambarim të fakteve dhe jo në mënyrë të nënkuptuar por të qartë, jo pak e nga pak por të menjëhershme. Me kalimin e kohës, ideja e një vendimi hyjnor m'u duk fëmijërore ose e pafe. Një Zot,- mendova - duhet të thojë vetëm një fjalë dhe në atë fjalë të jetë gjithësia. Asnjë zë i nxjerrë prej tij nuk mund të jetë më i dobët se gjithësia apo më i vogël se shuma e kohës. Hije apo shëmbëlltyra të atij zëri i cili ishte baraz me një gjuhë, janë zërat ambiciozë dhe të zbrazët njerëzore gjithçka, botë gjithësi.
Një ditë apo një natë - ç'ndryshim ka midis ditëve dhe netëve të mia? - pashë ëndërr që mbi dyshemenë e burgut kishte një kokrrizë rëre. Më zuri përsëri gjumi, mospërfillës, Pashë ëndërr që u zgjova dhe se kokrrizat e rërës ishin dy. Fjeta përsëri; pashë ëndërr që kokrrizat e rërës ishin tre. Vazhduan kështu duke u shumuar derisa e mbushën burgun dhe unë po vdisja nën atë gjysmë rruzull rëre. E kuptova që isha në ëndërr, me një përpjekje të madhe u zgjova. Ishte e kotë. Rëra e shumtë po më mbyste. Dikush më tha: Nuk po çohesh nga gjumi por nga një ëndërr e mëparshme. Kjo ëndërr është brenda një tjetre, dhe kështu në pambarim, siç është numri i kokrrizave të rërës. Rruga që do të duhet të ndjekësh së prapthi është e pafund dhe do të vdesësh para se me të vërtetë të jesh zgjuar.
Ndihesha i humbur. Rëra po më shpërthente gojën, por unë bërtita: Një kokrrizë rëre nuk mund të më vrasë, nuk ka as ëndrra që të qëndrojnë brenda ëndrrave. Një shkëlqim më zgjoi. Në errësirën sipër meje qëndronte pezull një rreth drite. Pashë fytyrën dhe duart e rojes së burgut, rrotën prej hekuri, litarin, mishin dhe enët e ujit. Një njeri, pak nga pak, u përzie me formën e fatit të tij; me kalimin e kohës, është kjo gjë që e përcakton këtë njeri. Më shumë se një lexues apo një hakmarrës, më shumë se një prift i Zotit, unë isha një i burgosur. Nga labirinti i pafund i ëndrrave u ktheva, si në një shtëpi, në burgun e rëndë. E bëkova lagështinë e tij, e bekova jaguarin e tij, e bekova vrimën e dritës, bekova trupin tim të plakur që me dhimbte, bekova errësirën dhe gurin.
Atëherë ndodhi ajo që nuk mund ta harroj dhe ta lë pa thënë. Ndodhi bashkimi me perëndinë, me gjithësinë (nuk e di nëse këto fjalë ndryshojnë). Ekstaza nuk i përsërit simbolet e saj. Ka ndonjë që e ka parë Zotin në një dritë, ka që e ka dalluar në një shpatë apo në rrathët e një trëndafili. Unë pashë një Rrotë shumë të lartë, e cila nuk qëndronte përpara syve të mi, as prapa, as anash, por njëkohësisht në çdo anë. Ajo rrotë ishtë bërë prej uji, por edhe prej zjarri, dhe (megjithëse shihej ana) ishte pa mbarim. Të gërshetuara mes tyre, atë e formonin të gjitha gjërat që do të jenë, që janë dhe që kanë qenë, ndërsa unë isha një nga fijet e atij gërshetimi të përgjithshëm, dhe Pedro de Alvarado, i cili më bëri të vuaja, ishte një tjetër. Atje ishin shkaqet dhe pasojat dhe mua më mjaftonte ta shikoja atë rrotë për të kuptuar gjithçka, pa fund. Oh, gëzimi për të kuptuar, është më i madh se ai për të vëpruar dhe ndier. Pashë gjithësinë dhe pashë vizatimet e fshehta të gjithësisë. Pashë prejardhjet që tregon që tregon Libri i Fisit. Pashë malet që ngriheshin nga uji, pashë njerëzit e parë prej druri, pashë enët që ngrinin krye kundër njerëzve, pashë qentë që u shqyenin atyre fytyrën. Pashë perëndinë pa fytyrë që qëndron pas Zotave. Pashë procese pa mbarim që formonin një lumturi të vetmë dhe, duke kuptuar tani gjithçka, munda të kuptoja edhe shkrimi e tigrit.
është një shprehje me katërmbëdhjetë fjalë rastësore (të cilat duken rastësore) dhe do të më mjaftonte ta shqiptoja me zë të lartë për të qenë i gjithëpushtetshëm. Do të më mjaftonte ta thoja për ta fshirë këtë burg prej guri, që dita të pushtonte natën time, për të qenë i ri dhe i pavdekshëm, që jaguari ta shqyente Alvaradon, për ta futur thikën e shenjtë në gjokse spanjolle, për të rindërtuar piramidën dhe perandorinë. Dyzet rrokje, katërmbëdhjetë fjalë dhe unë, Cinakani, do të qeverisja tokat e qeverisura nga Moktezuma. Por e di që nuk do t'i them kurrë ato fjalë, sepse nuk më kujtohet më Cinakani.
Le të vdesë bashkë me mua misteri që është shkruar tëk tigrat. Kush ka dalluar gjithësinë, nuk mund të mendojë për një njeri, për gëzimet e tij të mjera apo për fatkeqësitë, edhe sikur ai njeri të jetë ai. Ai njeri ka qenë ai dhe tani nuk i intereson më. Nuk i intereson fati i atij tjetri, nuk i intereson veprimi i tij, sepse ai tani është askush, prandaj nuk e shqiptoj shprehjen, prandaj i lë ditët që të më harrojnë, i shtrirë në errësirë.

1 comment: